चुंबळ

चुंबळ

शांताबाईच्या आठवणींचा ठेवा

लेखक - विजय सिद्धावार 

सूर्य उगवण्याच्या आधीच शांताबाईच्या हातांनी चुलीवरची कढई उतरवून, डोक्यावरची चुंबळ गुंडाळायला सुरुवात केली. ती चुंबळ—गोल, पांढऱ्या कापडाची, काठोकाठ भरलेल्या गुऱ्हाळांसारखी. पन्नास वर्षे ती चुंबळ तिच्या डोक्याचा भाग बनली होती. आजही तिच्या हातांनी ती गुंडाळताना सरावलेली यंत्रावत गोल आकार घेत होती. पण आता त्या चुंबळीचा उपयोग नव्हता. घरात नळ आले होते. पाणी भरण्यासाठी विहिरीवर जाण्याची गरज संपली होती. तरीही शांताबाई रोज सकाळी विहिरीकडे निघायची.  

"आज्जी, कुठे जाताय?" पम्या, पद्मी नातवंडे झोपेतून जागी झाल्यावर विचारत.  

"विहिरीवर..." ती म्हणते.  

"आमच्या घरी तर नळ आहे ना? कशाला जाताय तिकडे?"  

"माहितेय बाळा, पण..." तिच्या उत्तरातील 'पण' मध्ये संपलेल्या काळाचा ठसा उमटत असे.  

वाटेत तिच्या पायाखालील धुळीतून जुन्या दिवसांचे चित्र उठत होते. तेव्हाच्या सकाळी गावातील सगळ्या बायका विहिरीवर गोळा व्हायच्या. दिवसभराच्या आणि रात्रीच्या गमती, गावातील ख्याली खुशाली, कुणाचे कोण मेले? कुणाच्या घरी कोण जन्माला आला.. या बातम्यांच्या, माहितीचा विहिरीवरचा कलकलाट थांबत नसे. पाटलिणीच्या हाकेला सुरुवात होई, "ऐकलंत बाई, आज पाण्याचा ओघ खालीवरच येतोय..." मग सगळ्यांच्या हातातील घागरींचा खणखणाट, चुंबळीवरच्या गुंडांचा सळसळाट, हसताखेळत पाणी भरतानाची गडगड... त्या आवाजांनी विहिरीचे पाणीही थिरथिरत असे. शांताबाईला आठवतं, ती पहिल्यांदा घागर डोक्यावर ठेवताना चुंबळ नीट गुंडाळता आली नव्हती. तिची सासूबाई रागावली होती, "असले चोरटे गुंडाळणे शिकल्याशिवाय सून घरात कशाला आणली?" तेव्हापासून तिने चुंबळ गुंडाळण्याचे कलेत प्रावीण्य मिळवलं होतं.  

आज विहिरीवर पोचल्यावर शांताबाईला एकटेपणाचा स्पर्श जाणवला. विहिरीच्या कठड्यावरची गवतं उंचावली होती. पाण्यात उंच आरसा दिसत होता. तिने हळूवारपणे घागर उतरवली. चुंबळ काढताना तिच्या हातांना क्षणभर विश्रांतीची चाहट लागली. "कसं वाटतं बाई, आता या विहिरीला आपल्या सावलीचीही गरज भासत नाहीये," ती विहिरीशी बोलली. पाण्यातील प्रतिमेने उत्तर दिलं नाही.  

तिच्या डोळ्यांसमोर एकेक प्रसंग उलगडू लागले. गावात पहिला नळ आल्यावर सगळ्यांनी विहिरीच्या पाण्याला विदाई दिली. "आता आपल्या हातात पाण्याचा राजा आहे," तरुण बायका हसत होत्या. पण शांताबाईच्या मनात एक खोल दुःख रुजलं. विहिरीवरच्या गप्पा, गाणी, झगडे... सारं संपलं. आता विहीरी कशा शांत शांत राहील

"शांताबाई, तू अजूनही इथे येतेस?" एक दिवस गावातली नवीन आलेली सुषमा  तिला विचारली.  

"हो बाई, सवयीला मरण नाही."  

"पण हे चुंबळ-गुंड सारं आता जुनं झालं. आम्ही तर या बादल्या वापरतो," तरुणीने तिच्या प्लॅस्टिकच्या बादलीचा आवाज करत सांगितलं.  

शांताबाईनं मुकाट्याने नजर खाली केली. तिच्या चुंबळीवरचे घागर मातीची होती. त्या घागरीशी नाते आपुलकीचे होते. प्लास्टिकच्या बादलीहून वेगळीच आत्मीयता दाखविणारे.

एके दिवशी शांताबाईनं ठरवलं—आजचा शेवटचा दिवस. तिने चुंबळ काळजीपूर्वक गुंडाळली. घागर भरली आणि डोक्यावर ठेवली. पायरस्ता तापलेला होता. चुंबळीच्या साह्याने घागरचं वजन हलकं वाटत होतं. ती मनातल्या मनात हसली—"हे चुंबळ नसतं तर डोक्याचं काय झालं असतं?"  

घरात शिरताना तिने चुंबळ उतरवली. तिच्या नातनीनं पाहिलं, "आज्जी, हे काय आहे?"  

"माझ्या जिवाची साथीदार... चुंबळ."  

"कशासाठी वापरायचं?"  

"घागर डोक्यावर ठेवताना..."  

"पण आम्ही तर बादली वापरतो!" नातनीच्या हसण्याने शांताबाईच्या मनात कळ घालली. तिने चुंबळ जवळ ओढून घेतली.  

त्या रात्री तिने चुंबळ धुतली. पांढऱ्या कापडावरचे डाग गेले नव्हते. ती तिच्या पेटीत ठेवताना मनात आलं—हे कापड तिच्या आयुष्यापेक्षा जास्त टिकाव धरणारं. आता हे पेटीतच राहील...  

पण एका सायंकाळी गावात वीज गेली. नळाचं पाणी थांबलं. सगळ्यांनी विहिरीकडे धाव घेतली. शांताबाईनं पेटी उघडली. चुंबळ हातात घेतली आणि विहिरीवर गेली. तिने चुंबळ गुंडाळली, घागर भरली. तरुण बायकांनी तिच्याकडे आदराने पाहिलं. "शांताबाई, हे कसं गुंडाळतात ते शिकवाल?"  

तिने हसत म्हटलं, "हो बाई, पण आधी चुंबळ शोधा..."  

विहिरीवरचा प्राण परत आला होता. शांताबाईच्या चुंबळीतून जणू जुन्या आठवणींचा ओघ वाहत होता. ते पाणी आजही गोड होतं...  

विजय सिद्धावार

9422910167