श्री सप्तशृंगी निवासिनी माता… सात शिखरांच्या कुशीत विराजमान आदिशक्ती
श्री सप्तशृंगी निवासिनी माता… सात शिखरांच्या कुशीत विराजमान आदिशक्ती
रामायण… प्रश्नांच्या आरशातून या लेखनप्रवासापेक्षा वेगळ्या स्वरूपात, आज आपल्या कुलदेवतेच्या माहात्म्याचा मागोवा घेणारा एक विशेष लेख…
सप्तशृंगी माता — पुराणकथा, लोकपरंपरा, इतिहास आणि निसर्गाच्या साक्षीने…
आदिशक्तीचे ते विराट, तरीही मनाला मोहवून टाकणारे रूप…
सात पर्वतशिखरांनी जणू आपल्या बाहूंचे कडे करून ज्या देवीला आपल्या कुशीत सामावून घेतले आहे… उंच कड्यांनी जिच्या निवासस्थानाभोवती संरक्षक भिंती उभ्या केल्या आहेत… खोल दऱ्यांच्या निःशब्दतेत जिच्या अस्तित्वाची जाणीव होते… आणि निसर्गाच्या अथांग विस्तारात जिच्या शक्तीची अनुभूती येते…
ती म्हणजे श्री सप्तशृंगी निवासिनी माता!
कल्पना करा…
समोर सह्याद्रीचे उंच, भव्य पर्वत. त्यांच्या अंगावर कोरलेल्या काळ्या कातळाच्या भिंती. कुठे खोल दऱ्यांमध्ये हरवून जाणारी हिरवाई, कुठे आकाशाला स्पर्श करण्यासाठी झेपावलेले खडकाळ सुळके, तर कुठे ढगांच्या पदरातून अलगद डोकावणारी सूर्यकिरणे…
आणि या सगळ्यांच्या सान्निध्यात, नैसर्गिक खडकात कोरलेल्या गुहेसारख्या गाभाऱ्यात विराजमान असलेली ती अठरा हातांची महिषासुरमर्दिनी!
शेंदूरचर्चित विशाल मुखकमल… तेजस्वी नेत्र… मस्तकावरचा मुकुट… अंगावर सजलेले वस्त्रालंकार… आणि दोन्ही बाजूंना पसरलेले अठरा हात. प्रत्येक हातात वेगळे आयुध धारण केलेली, दुष्ट प्रवृत्तींचा संहार करण्याची शक्ती असलेली, तरीही आपल्या लेकरांकडे मायेने पाहणारी जगदंबा!
देवीचे हे रूप एकाच वेळी विराट आहे आणि मनाला आकर्षित करणारेही. तिच्या हातांतील आयुधे सामर्थ्याची जाणीव करून देतात; तिच्या मुखावरील भाव भक्ताच्या मनात मातेच्या वात्सल्याची अनुभूती निर्माण करतात.
देवीच्या मूर्तीची उंची सुमारे आठ फूट आहे. ती नैसर्गिक खडकात कोरलेली असून अठरा हात हे तिचे वैशिष्ट्य आहे. या अठरा हातांमुळेच तिचे महिषासुरमर्दिनी स्वरूप भक्तांच्या मनात अधिक ठसते.
पण या रूपाकडे पाहताना एक प्रश्न मनात येतो…
एखाद्या आईच्या हातांत शस्त्रे असण्याची कल्पना आपल्याला भयभीत करण्यासाठी आहे, की आपल्या लेकरांचे रक्षण करण्यासाठी ती कितीही मोठ्या संकटाशी लढू शकते, याची जाणीव करून देण्यासाठी?
कदाचित म्हणूनच देवीच्या या रूपात भक्ताला केवळ सामर्थ्य दिसत नाही; त्याला संरक्षण, धैर्य आणि मायेचा आधारही दिसतो.
कोणासाठी ती नवसाला पावणारी देवी आहे. कोणासाठी संकटातून मार्ग दाखवणारी माता. कोणासाठी आपल्या घराण्याची कुलस्वामिनी. तर कोणासाठी पिढ्यान्‌पिढ्या जपली गेलेली श्रद्धा.
काहींच्या घरांत तिची पूजा आजीच्या हातून सुरू झाली, आईच्या हातून पुढे चालू राहिली आणि पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचली. त्या पूजेत केवळ फुले, हळद-कुंकू आणि नैवेद्य नसतो; त्यात घराचा इतिहास, पूर्वजांच्या आठवणी आणि एका अदृश्य भावबंधाची सातत्याने जपलेली परंपरा असते.
म्हणूनच सप्तशृंगी मातेचे माहात्म्य समजून घेण्यासाठी तिच्या मूर्तीचे वर्णन पुरेसे नाही. तिच्या अवताराची कथा, तिने केलेल्या महिषासुरवधाची पुराणपरंपरा, या पर्वताशी जोडलेल्या लोककथा, तिच्या निवासस्थानाचा इतिहास आणि या सगळ्यांच्या साक्षीने उभा असलेला निसर्गही समजून घ्यावा लागेल.
चला, मग या सात शिखरांच्या कुशीत विराजमान असलेल्या आदिशक्तीच्या कथेकडे वळूया…
---
जेव्हा देवांचे सामर्थ्य एकवटले… आणि आदिशक्ती प्रकट झाली
सप्तशृंगी मातेच्या माहात्म्याचा मागोवा घेताना आपल्याला सर्वप्रथम जावे लागते ते देवीच्या महिषासुरमर्दिनी स्वरूपाकडे.
कल्पना करा… एक काळ असा आला की देवांचे सामर्थ्य, त्यांचे अधिकार आणि स्वर्गातील त्यांचे स्थानही एका असुराच्या सामर्थ्यापुढे डळमळू लागले. ज्या देवतांकडे सृष्टीचे रक्षण करण्याची जबाबदारी होती, त्यांनाच स्वतःच्या रक्षणासाठी मार्ग शोधावा लागत होता. त्या संकटाचे नाव होते—महिषासुर!
महिषासुर हा सामान्य असुर नव्हता. त्याच्या जन्माविषयी वेगवेगळ्या पुराणपरंपरांमध्ये वेगवेगळे तपशील सांगितले जातात. एका प्रसिद्ध कथेनुसार रंभ नावाच्या असुराचा संबंध एका महिषीशी म्हणजेच म्हशीच्या रूपातील स्त्रीशी जोडला जातो आणि त्यातून महिषासुराचा जन्म झाला. त्याच्या नावातच त्याच्या विलक्षण स्वरूपाची आठवण आहे—महिषाचे रूप धारण करणारा असुर.
त्याच्यात रूप बदलण्याची क्षमता होती. कधी तो मानवी रूपात दिसे, तर कधी प्रचंड महिषाचे रूप धारण करून शत्रूवर तुटून पडे. त्याच्या या सामर्थ्यामुळे त्याला पराभूत करणे अधिक कठीण होत असे.
पण त्याच्या सामर्थ्यापेक्षाही मोठी होती ती त्याची महत्त्वाकांक्षा.
अधिकाधिक सत्ता मिळवण्यासाठी त्याने कठोर तपश्चर्या केली. त्याच्या तपाने प्रसन्न झालेल्या ब्रह्मदेवाने त्याला वरदान दिले, अशी प्रचलित कथा सांगते. मृत्यूवर मात करण्याची इच्छा मनात असलेल्या महिषासुराने स्वतःच्या सुरक्षिततेचा विचार केला. पुरुषांकडून आपला वध होऊ नये, अशी अट त्याने मागितली, असे या कथेच्या लोकप्रिय रूपात सांगितले जाते.
त्याच्या मनात एक साधा हिशेब होता—जगातील सामर्थ्यवान पुरुषांनाही आपण हरवू शकतो, मग स्त्री आपल्याला काय पराभूत करणार?
पण वरदान मिळाल्यानंतर महिषासुराला आपल्या सामर्थ्याची जाणीव राहिली नाही, असे नाही; उलट त्या सामर्थ्याने त्याच्या विवेकावरच पडदा टाकला. त्याला आपल्या मर्यादा दिसेनाशा झाल्या.
वरदानाच्या बळावर त्याने देवांशी युद्ध सुरू केले. त्याच्या सैन्याने स्वर्गावर आक्रमण केले. देव आणि असुर यांच्यात भीषण संघर्ष झाला. देवांनी प्रतिकार केला, पण महिषासुराच्या सामर्थ्यापुढे त्यांना माघार घ्यावी लागली. स्वर्गावरील त्यांचे अधिकार हिरावले गेले. देवांना आपली स्थाने सोडावी लागली आणि सृष्टीचा समतोल ढळू लागला.
ज्यांच्या हातात सृष्टीचे रक्षण करण्याची जबाबदारी होती, त्यांच्याच हातून परिस्थिती निसटत होती.
अखेर सर्व देव ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांच्याकडे गेले. महिषासुराच्या अत्याचाराचे वर्णन ऐकून देवांच्या मनातील संताप आणि असहाय्यता एका वेगळ्याच शक्तीत रूपांतरित होऊ लागली. देवांचे तेज एकवटू लागले. ब्रह्मा, विष्णू, महेश आणि इतर देवतांच्या तेजातून एक दिव्य स्त्रीशक्ती प्रकट झाली.
त्या तेजाला आकार मिळत गेला… तिचे रूप अधिकाधिक तेजस्वी होत गेले… तिच्या अस्तित्वाने दिशादिशा उजळून निघाल्या.
ती होती आदिशक्ती!
देवतांनी तिच्या प्रत्येक हातात आपापल्या सामर्थ्याचे प्रतीक असलेली आयुधे अर्पण केली. शिवाकडून त्रिशूळ, विष्णूकडून चक्र आणि इतर देवांकडून विविध अस्त्रे-शस्त्रे तिला मिळाली, अशी देवी माहात्म्यातील परंपरा सांगते. हिमालयाशी जोडल्या गेलेल्या कथनात सिंह हे तिचे वाहन बनतो. तिचे रूप केवळ सौंदर्याचे नव्हते; त्यात संहाराचे सामर्थ्य, अन्यायाशी लढण्याचे धैर्य आणि सृष्टीचे रक्षण करण्याची जबाबदारी सामावलेली होती.
अठरा हातांत आयुधे धारण केलेली ती देवी जेव्हा युद्धासाठी सज्ज झाली, तेव्हा तिच्या तेजानेच असुरांच्या सामर्थ्याला आव्हान दिले.
महिषासुराला या नव्या आव्हानाची बातमी मिळाली. त्याने आपल्या सैन्याला देवीशी युद्ध करण्यासाठी पाठवले. असुरांच्या सैन्याला वाटले असेल की एका स्त्रीला पराभूत करणे फारसे कठीण जाणार नाही. पण रणभूमीवर त्यांची समजूत लवकरच चुकीची ठरली.
देवीने असुरांच्या सैन्याशी भीषण युद्ध केले. तिच्या प्रत्येक आयुधातून सामर्थ्य प्रकट होत होते. ती केवळ स्वतःचे रक्षण करत नव्हती; देवांचे अधिकार आणि सृष्टीचा समतोल पुन्हा प्रस्थापित करण्यासाठी लढत होती.
असुरांचे अनेक योद्धे पराभूत झाले. अखेरीस महिषासुर स्वतः युद्धभूमीवर उतरला.
त्याने देवीशी सामना केला. त्याच्या शक्तीचा आधार केवळ सैन्य नव्हता; त्याचे रूप बदलण्याचे सामर्थ्यही त्याला युद्धात मदत करत होते. तो कधी एका रूपात, तर कधी दुसऱ्या रूपात देवीला आव्हान देत होता. महिषाच्या रूपात त्याने आपल्या प्रचंड ताकदीने युद्धभूमी हादरवली. त्याच्या प्रत्येक हल्ल्यात विरोधकाला चिरडून टाकण्याची उग्रता होती.
पण देवी विचलित झाली नाही.
महिषासुराला वाटत होते की त्याचे रूप, त्याची शक्ती आणि त्याला मिळालेले वरदान यांमुळे तो अजिंक्य आहे. त्याला समोर उभ्या असलेल्या शक्तीचा अंदाजच आला नव्हता. ज्या स्त्रीशक्तीला त्याने कमी लेखले होते, तीच त्याच्या पराभवाचे कारण बनणार होती.
युद्ध अधिक तीव्र झाले. महिषासुराने पुन्हा पुन्हा रूप बदलून देवीवर हल्ले केले. देवीने त्याच्या प्रत्येक आक्रमणाला प्रत्युत्तर दिले. प्रचलित देवीभक्तीच्या परंपरेनुसार देवी आणि महिषासुर यांच्यातील हे भीषण युद्ध सलग नऊ दिवस चालले. प्रत्येक दिवसागणिक देवीचे सामर्थ्य असुरांच्या सैन्यापुढे अधिकाधिक प्रकट होत गेले; महिषासुर मात्र आपल्या शक्तीच्या गर्वात माघार घेण्यास तयार नव्हता. अखेरीस दहाव्या दिवशी, म्हणजेच विजयादशमीच्या दिवशी, देवीने महिषासुराचा वध करून या युद्धाचा अंत केला, अशी श्रद्धा आहे. अखेरीस त्याच्या सामर्थ्याचा गर्व मोडला. देवीने त्याला पराभूत केले आणि महिषासुराचा वध केला.
देवांना त्यांचे अधिकार पुन्हा प्राप्त झाले. सृष्टीवरील संकट दूर झाले. महिषासुराच्या अत्याचारातून मुक्त झालेल्या देवांनी देवीची स्तुती केली. तिच्या सामर्थ्याचे, तिच्या कृपेचे आणि तिच्या रक्षणकर्त्या स्वरूपाचे गुणगान केले.
हीच महिषासुरमर्दिनी!
देवी माहात्म्य म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या दुर्गासप्तशतीत या युद्धाचे वर्णन येते. या कथेत देवीचे रूप केवळ एका असुराचा वध करणाऱ्या योद्ध्याचे नाही. ती देवांचे सामर्थ्य एकवटून निर्माण झालेली शक्ती आहे; अन्यायाचा अंत करणारी आणि सृष्टीचा समतोल पुन्हा प्रस्थापित करणारी आदिशक्ती आहे.
महिषासुराच्या जन्माविषयी, त्याच्या वरदानाविषयी आणि युद्धाच्या तपशिलांविषयी वेगवेगळ्या परंपरांत काही फरक आढळतात. त्यामुळे त्याच्या कथेतील प्रत्येक तपशील एकाच ग्रंथात तंतोतंत आढळतो, असे मानता येत नाही. मात्र देवी माहात्म्यातील महिषासुरवधाची कथा आणि सप्तशृंगी मातेच्या महिषासुरमर्दिनी स्वरूपाची श्रद्धा यांचे नाते भक्तिपरंपरेत अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
आता इथे एक प्रश्न मनात येतो—महिषासुराचा वध नेमक्या कोणत्या युगात झाला?
देवी माहात्म्याच्या कथेला आज आपण सांगतो त्या सत्य, त्रेता, द्वापार आणि कलियुगांच्या चौकटीत निश्चितपणे बसवून सांगणे सोपे नाही. या कथेत युगाचे स्पष्ट, निर्विवाद कालमापन देण्यापेक्षा तिचे धार्मिक आणि तात्त्विक महत्त्व अधिक ठळक आहे. त्यामुळे महिषासुरवध त्रेतायुगातच झाला, किंवा एखाद्या विशिष्ट वर्षी झाला, असे ठामपणे सांगण्यापेक्षा ही कथा देवीच्या आदिशक्तीस्वरूपाशी जोडलेली पुराणपरंपरा म्हणून समजून घेणे अधिक योग्य ठरते.
पण मग या देवीचे सप्तशृंगी गडाशी नाते कसे जोडले गेले?
देवी माहात्म्यात महिषासुरवधाची कथा येते; तर सप्तशृंगी गडावरील स्थानिक श्रद्धेनुसार महिषासुरमर्दिनीने याच पर्वतप्रदेशात महिषासुराचा संहार केला. या विजयाशी या भूमीचे नाते जोडले गेले आणि देवी येथे निवास करू लागली, अशी लोकपरंपरा सांगते.
काही स्थानिक कथनांमध्ये महिषासुरवधाच्या युद्धानंतर देवीने या पर्वतरांगांमध्ये विश्राम घेतला, असेही सांगितले जाते. त्या कथेतून या उंच पर्वतावर देवीचे निवासस्थान कसे जोडले गेले, याचे भक्तिपर रूप समोर येते.
याच श्रद्धेमुळे गडावरील देवीचे रूप केवळ पूजनीय मूर्ती म्हणून पाहिले जात नाही. तिच्या अठरा हातांकडे पाहताना भक्ताला त्या युद्धाची आठवण होते. तिच्या चरणांशी नतमस्तक होताना दुष्ट शक्तीवर मिळवलेल्या विजयाची भावना जागी होते.
या कथेत एक गोष्ट विशेष जाणवते. महिषासुराला वाटत होते की त्याच्यापेक्षा अधिक सामर्थ्यवान कोणी नाही. त्याने आपल्या समोरच्या शक्तीचे मोजमाप स्वतःच्या समजुतीनुसार केले; आणि त्याच चुकीने त्याच्या पराभवाचा मार्ग तयार केला.
आपल्या आयुष्यातही कधी असे घडते का? आपण एखाद्या व्यक्तीला, विचाराला किंवा शक्तीला कमी लेखतो; कारण ती आपल्यासारखी दिसत नाही, आपल्यासारखे बोलत नाही किंवा आपल्यासारख्या पद्धतीने सामर्थ्य दाखवत नाही. आणि मग काळ आपल्याला शिकवतो की सामर्थ्याची प्रत्येक रूपे सारखी नसतात.
महिषासुरमर्दिनीची कथा म्हणूनच केवळ प्राचीन युद्धाची आठवण राहत नाही. ती अहंकार, अन्याय आणि सामर्थ्याच्या चुकीच्या मोजमापाचीही कथा बनते.
साडेतीन शक्तिपीठांच्या परंपरेत सप्तशृंगी मातेचे स्थान
महाराष्ट्राच्या धार्मिक परंपरेत साडेतीन शक्तिपीठांना विशेष महत्त्व आहे. कोल्हापूरची महालक्ष्मी, तुळजापूरची भवानी, माहूरची रेणुका आणि वणीची सप्तशृंगी निवासिनी या चार शक्तिस्थानांचा या परंपरेत समावेश केला जातो. त्यांपैकी सप्तशृंगीला अर्धपीठ मानण्याची परंपरा प्रचलित आहे; मात्र साडेतीन शक्तिपीठांच्या मोजणीचे स्पष्टीकरण वेगवेगळ्या परंपरांमध्ये काही प्रमाणात बदलते.
या शक्तिपीठांच्या संकल्पनेमागे सतीची कथा सांगितली जाते. दक्षयज्ञाच्या प्रसंगानंतर सतीने देहत्याग केला आणि शिव दुःखाने तिचा देह घेऊन फिरू लागले. तेव्हा सृष्टीचा समतोल राखण्यासाठी विष्णूंनी सुदर्शनचक्राने सतीच्या देहाचे भाग केले, अशी पुराणपरंपरा आहे. ज्या ज्या ठिकाणी तिच्या देहाचे अवयव किंवा अलंकार पडले, ती स्थाने शक्तिपीठे म्हणून पूजली जाऊ लागली, असे मानले जाते.
सप्तशृंगी मातेच्या संदर्भात सतीचा उजवा हात या पर्वतप्रदेशात पडल्याची मान्यता सांगितली जाते. या कथेमुळे सप्तशृंगीला आदिशक्तीच्या देहाशी, तिच्या सामर्थ्याशी आणि तिच्या सर्वव्यापी स्वरूपाशी जोडले जाते.
सतीची कथा आणि महिषासुरमर्दिनीची कथा या वेगवेगळ्या पुराणपरंपरांमधून येतात. एका कथेत देवीच्या शक्तीचे स्वरूप सृष्टीच्या समतोलाशी जोडलेले आहे, तर दुसऱ्या कथेत तिचे सामर्थ्य अन्यायाचा संहार करण्यासाठी प्रकट होते. सप्तशृंगी मातेच्या भक्तीपरंपरेत या दोन्ही भावांचा संगम दिसतो.
एकीकडे ती संकटाचा नाश करणारी महिषासुरमर्दिनी आहे; तर दुसरीकडे ती भक्तांच्या घराघरांत कुलदेवता म्हणून पूजली जाणारी आई आहे.
कदाचित म्हणूनच तिच्या दर्शनासाठी येणारा प्रत्येक जण एकाच अपेक्षेने येत नाही. कुणाला संकटातून मुक्ती हवी असते, कुणाला मनःशांती, कुणाला नवस पूर्ण झाल्याची कृतज्ञता व्यक्त करायची असते, तर कुणाला आपल्या आई-वडिलांनी आणि आजी-आजोबांनी जपलेल्या परंपरेला पुढे न्यायचे असते.
देवी एकच असते; पण तिच्याकडे येणाऱ्या प्रत्येकाच्या मनात तिचे रूप वेगळे असते.
मार्कंडेय ऋषी, दुर्गासप्तशती आणि पर्वतावर घुमणारी देवीची कथा
सप्तशृंगी गडाच्या परिसरात देवीच्या कथेशी जोडले गेलेले आणखी एक महत्त्वाचे नाव म्हणजे मार्कंडेय ऋषी.
गडाच्या समोरच्या बाजूला खोल दरीपलीकडे मार्कंडेय पर्वत दिसतो. त्या पर्वताचे नाव घेताच पुराणपरंपरेतील दीर्घायुषी, तपस्वी मार्कंडेय ऋषींची आठवण होते. स्थानिक श्रद्धेनुसार या परिसरात मार्कंडेय ऋषींचे वास्तव्य होते. ते देवीला पुराणकथा सांगत असत, अशीही मान्यता आहे.
मार्कंडेय ऋषींचे नाव देवी माहात्म्याशीही जोडलेले आहे. देवी माहात्म्य हा मार्कंडेय पुराणातील एक प्रसिद्ध भाग आहे. यालाच दुर्गासप्तशती किंवा चंडीपाठ असेही म्हटले जाते. महिषासुरमर्दिनीच्या पराक्रमासह देवीच्या विविध रूपांचे आणि दैवी सामर्थ्याचे वर्णन या ग्रंथात येते.
स्थानिक परंपरेनुसार मार्कंडेय ऋषींनी याच परिसरात देवी माहात्म्याचे कथन केले किंवा दुर्गासप्तशतीची रचना येथे केली, असे मानले जाते. या श्रद्धेमुळे मार्कंडेय पर्वत आणि सप्तशृंगी मातेचे स्थान एकमेकांशी अधिक घट्ट जोडले गेले आहे.
या परंपरेत देवीच्या मूर्तीचे एक वैशिष्ट्यही विशेष प्रेमाने सांगितले जाते—तिची किंचित वाकलेली मान!
देवीची मान अशी एका बाजूला कललेली का आहे, असा प्रश्न कधी तिच्या दर्शनाला आलेल्या भक्ताच्या मनात निर्माण झाला, तर त्याचे उत्तर एका सुंदर आख्यायिकेतून दिले जाते.
असे सांगतात की मार्कंडेय ऋषी देवीसमोर बसून दुर्गासप्तशतीचे पठण करत होते. ऋषींच्या मुखातून देवीच्या पराक्रमाची, तिच्या विविध रूपांची आणि तिच्या महिम्याची कथा प्रवाहित होत होती. देवीही जणू त्या पठणात तल्लीन झाली होती. ऋषींच्या मुखातून उमटणारे प्रत्येक शब्द, प्रत्येक श्लोक तिच्या महिम्याचे गुणगान करत होते.
पण त्याच वेळी कुठेतरी एक भक्त संकटात सापडला. असहाय झालेल्या त्या भक्ताने देवीला हाक मारली. आईला आपल्या लेकराची हाक ऐकू येण्यासाठी मोठ्या अंतराची गरज नसते, असे भक्त मानतात. त्या हाकेची जाणीव होताच देवीचे लक्ष त्या संकटाकडे वळले.
मार्कंडेय ऋषींचे पठण सुरू असतानाच देवीने आपल्या भक्ताच्या रक्षणासाठी लक्ष वळवले. भक्ताला मदत करण्यासाठी ती जणू तत्पर झाली. या क्षणी तिची मान एका बाजूला कलली, अशी आख्यायिका सांगितली जाते.
म्हणूनच सप्तशृंगी मातेची मान किंचित वाकलेली दिसते, अशी भक्तांची श्रद्धा आहे. देवीच्या आरतीतही या वैशिष्ट्याचा उल्लेख येतो—“जरा वाकडी मान, मार्कंडेया देई कान, सप्तशतीचे पान…” या ओळींतून देवी मार्कंडेय ऋषींचे पठण ऐकत असताना मान वळवून भक्ताकडे लक्ष देते, अशी भावपूर्ण कल्पना व्यक्त होते.
या आख्यायिकेचे सौंदर्य केवळ मूर्तीच्या आकाराचे स्पष्टीकरण देण्यात नाही. तिच्यात देवीच्या स्वरूपाविषयीची एक अत्यंत ममत्वाची कल्पना आहे. एका बाजूला ऋषींचे पठण, ग्रंथाचे श्रवण आणि तपश्चर्या आहे; तर दुसऱ्या बाजूला संकटात सापडलेल्या भक्ताची हाक आहे. आणि या दोन्हींतून देवीचे जे रूप समोर येते, ते भक्ताच्या हाकेला धावून जाणाऱ्या आईचे आहे.
ज्ञानाचे श्रवण महत्त्वाचे आहे, साधना महत्त्वाची आहे; पण संकटात असलेल्या जीवाला मदतीचा हात देणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे, असा भाव या कथेतून व्यक्त होतो.
कल्पना करा, आज आपण गडावर देवीच्या दर्शनासाठी उभे आहोत. तिच्या मुखाकडे पाहतो, तिच्या अठरा हातांकडे पाहतो आणि मग तिच्या किंचित वाकलेल्या मानेकडे लक्ष जाते. त्या क्षणी ही आख्यायिका आठवली, तर त्या मानेत केवळ मूर्तीचे वैशिष्ट्य दिसणार नाही; भक्ताच्या हाकेकडे वळलेली मायेची नजरही दिसेल.
कदाचित म्हणूनच भक्ताला देवी केवळ दूरवरच्या पर्वतावर विराजमान असलेली शक्ती वाटत नाही. ती आपल्या दुःखाची जाणीव असलेली, आपल्या हाकेला प्रतिसाद देणारी माता वाटते.
या कथेकडे पाहताना आणखी एक प्रश्न मनात येतो—आपणही आपल्या आसपासच्या माणसांची हाक ऐकतो का? आपण आपल्या कामात, साधनेत, जबाबदाऱ्यांत इतके गुंततो की कोणाला मदतीची गरज आहे हेच कधी विसरतो का?
देवीच्या वाकलेल्या मानेची ही आख्यायिका भक्ताला केवळ श्रद्धेची अनुभूती देत नाही; ती दुसऱ्याच्या दुःखाकडे वळून पाहण्याची आठवणही करून देते.
मार्कंडेय ऋषींच्या नावाशी जोडलेली ही परंपरा सप्तशृंगीच्या धार्मिक अनुभवाला आणखी एक भावपूर्ण पैलू देते. देवी माहात्म्य आणि दुर्गासप्तशती ही ग्रंथपरंपरेतील नावे आहेत; तर ऋषींनी याच पर्वतावर पठण केले, देवीने ते ऐकण्यासाठी मान वळवली आणि भक्ताच्या हाकेला प्रतिसाद दिला, ही या स्थळाशी जोडलेली लोकश्रद्धा आहे. या दोन्हींच्या संगमातून सप्तशृंगी मातेच्या रूपाची भक्तिपर अनुभूती अधिक गहिरी होते.
कल्पना करा, आज जिथे भाविक देवीच्या दर्शनासाठी येतात, त्या पर्वतांच्या सान्निध्यात कधीकाळी ऋषींच्या तपश्चर्येची आणि पुराणकथांच्या श्रवणाची कल्पना किती सहज मनात आकार घेते! खोल दरीच्या पलीकडे उभा असलेला पर्वत, त्याच्या माथ्यावर साचलेले ढग, वाऱ्याने हलणारी झाडे आणि दूरवरून दिसणारे देवीचे निवासस्थान… या दृश्यातच एक वेगळी गंभीरता जाणवते.
पण या कथेकडे पाहताना एक गोष्ट लक्षात घ्यावी लागते. मार्कंडेय पुराण आणि त्यातील देवी माहात्म्य हा ग्रंथपरंपरेचा भाग आहे; तर त्या ग्रंथाचे कथन किंवा लेखन याच पर्वतावर झाले, ही स्थानिक श्रद्धेने जपलेली परंपरा आहे. दोन्हींचे महत्त्व वेगवेगळे असले, तरी सप्तशृंगीच्या धार्मिक अनुभवात त्यांचा संगम झालेला दिसतो.
काही स्थळांचे महत्त्व त्यांच्या वास्तूमुळे वाढते, काहींचे इतिहासामुळे, तर काहींचे कथांमुळे. सप्तशृंगीच्या बाबतीत पर्वत, देवी, ऋषी आणि पुराणकथा यांचे नाते इतके एकमेकांत गुंफलेले आहे की येथे उभे राहिल्यावर केवळ एखाद्या मंदिरात आल्याची भावना राहत नाही; जणू एखाद्या मोठ्या कथाविश्वाच्या मध्यभागी आपण उभे आहोत, अशी अनुभूती येते.
रामायणाच्या वाटेवर सप्तशृंगीची आठवण
सप्तशृंगी गडाच्या परिसराला रामायणाशी जोडणाऱ्या लोकपरंपराही सांगितल्या जातात.
राम, सीता आणि लक्ष्मण वनवासात असताना दंडकारण्याच्या विस्तृत प्रदेशातून फिरले, अशी रामायणपरंपरा आहे. आजच्या महाराष्ट्रातील अनेक वनप्रदेश, पर्वत आणि तीर्थस्थाने रामायणातील वनवासाच्या आठवणींशी जोडली गेली आहेत. सप्तशृंगी परिसरातही राम, सीता आणि लक्ष्मण आले होते, अशी स्थानिक मान्यता प्रचलित आहे.
वनवासाचा अर्थ केवळ राजवाडा सोडून जंगलात राहणे इतकाच नाही. तो अनिश्चिततेचा, संकटांचा, निसर्गाच्या सहवासाचा आणि परिचित जगापासून दूर जाण्याचा प्रवास होता. अशा प्रवासात पर्वत, नद्या, आश्रम आणि वनप्रदेश यांना कथेत महत्त्व प्राप्त होते. म्हणूनच अनेक स्थानिक परंपरा आपापल्या प्रदेशाला रामायणाच्या प्रवासाशी जोडतात.
मात्र सप्तशृंगी गडावर राम, सीता आणि लक्ष्मण प्रत्यक्ष आले होते, असा उल्लेख वाल्मिकी रामायणातील निश्चित प्रसंग म्हणून सांगता येत नाही. ही या प्रदेशात जपली गेलेली धार्मिक लोकपरंपरा म्हणून समजून घ्यावी.
या परिसराशी हनुमान आणि संजीवनी पर्वताची कथाही जोडली जाते. लक्ष्मण मूर्च्छित झाल्यावर त्यांचे प्राण वाचवण्यासाठी हनुमान संजीवनी औषधी आणण्यास निघाले, ही रामायणातील प्रसिद्ध कथा आहे. संजीवनी ओळखता न आल्याने हनुमानाने संपूर्ण पर्वतच उचलून नेला, अशी प्रचलित कथा सांगते. त्या प्रवासात पर्वताचा काही भाग या परिसरात पडला, अशी स्थानिक मान्यता काही कथनांत आढळते.
सप्तशृंगीचा डोंगराळ परिसर, वनस्पतींची विविधता आणि औषधी गुणधर्म असलेल्या वनस्पतींची परंपरागत ओळख यांमुळे अशा कथांना या प्रदेशात एक नैसर्गिक संदर्भही मिळतो. मात्र संजीवनी पर्वताचा एखादा निश्चित तुकडा येथे पडला, असे सिद्ध करणारा ठोस पुराणग्रंथीय संदर्भ आणि भौतिक पुरावा वेगळा विषय आहे.
तरीही या कथांचा भावार्थ मनाला स्पर्श करतो. लक्ष्मणाला वाचवण्यासाठी हनुमानाने पर्वत उचलला, कारण त्यांना कोणती वनस्पती योग्य आहे हे निश्चित ओळखता येत नव्हते. जीव वाचवण्याची निकड इतकी मोठी होती की एका औषधीचा शोध घेण्याऐवजी त्यांनी संपूर्ण पर्वत उचलण्याचा निर्णय घेतला.
कधी कधी आयुष्यातही आपल्याला प्रत्येक उत्तर माहीत नसते. पण कोणाला वाचवायचे आहे, कोणासाठी उभे राहायचे आहे, हे मात्र स्पष्ट असते. अशा वेळी आपल्या मर्यादित ज्ञानापेक्षा आपली कृती आणि निष्ठा मोठी ठरते.
सप्तशृंगीच्या परिसरातील या लोकपरंपरा आपल्याला पुराणकथांचे भूगोलाशी जोडलेले रूप दाखवतात. कथा एका ग्रंथात जन्म घेते, पुढे अनेक प्रदेशांत पोहोचते आणि प्रत्येक प्रदेश आपल्या पर्वतांना, नद्यांना, गुहांना आणि वनांना त्या कथेशी जोडून तिचे एक स्थानिक रूप जपतो.
सात शिखरांच्या कुशीतला गड — नाव, निसर्ग आणि नजरेत न मावणारे वैभव
आता पुराणकथांमधून बाहेर पडून पुन्हा त्या पर्वतांकडे पाहूया, ज्यांच्या कुशीत सप्तशृंगी माता विराजमान आहे.
‘सप्तशृंगी’ या नावातच या स्थानाचे वैशिष्ट्य दडलेले आहे. ‘सप्त’ म्हणजे सात आणि ‘शृंग’ म्हणजे पर्वतशिखर किंवा माथा. सात शिखरांनी वेढलेला हा पर्वतप्रदेश म्हणून सप्तशृंगी हे नाव रूढ झाले, असे मानले जाते. काही दिशांनी पाहताना सर्व शिखरे एकाच वेळी स्पष्ट दिसत नाहीत; पर्वताच्या रचना, दऱ्या आणि पाहण्याचा कोन यांनुसार त्यांचे रूप बदलते.
नाशिक जिल्ह्यातील कळवण तालुक्यात, वणी परिसरात हा गड आहे. नांदुरी हे गडाच्या पायथ्याशी असलेले महत्त्वाचे गाव. नाशिकपासून साधारण साठ किलोमीटरच्या आसपास अंतरावर असलेल्या या स्थळाची उंची समुद्रसपाटीपासून सुमारे ४,६५९ फूट असल्याचे सांगितले जाते.
पण आकड्यांत सांगितलेली उंची आणि प्रत्यक्ष डोळ्यांसमोर उभ्या राहणाऱ्या पर्वताची भव्यता या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
गडाकडे जाताना हळूहळू बदलणारा भूभाग, उंचावत जाणारा डोंगर, कातळाचे उभे कडे आणि दूरवर पसरलेल्या दऱ्या मनाला वेगळ्याच जगात घेऊन जातात. पावसाळ्यात या परिसरावर हिरवाईचे आवरण पसरते. ढग पर्वतांच्या अंगावर विसावतात, धुक्यामुळे कधी शिखरे दिसेनाशी होतात, तर काही क्षणांनी अचानक सूर्यकिरणांनी उजळलेली कातळभिंत समोर येते.
उन्हाळ्यात या निसर्गाचे रूप वेगळे असते. खडकांचे पोत अधिक स्पष्ट दिसतात, उन्हाची तीव्रता जाणवते आणि पर्वताची कठोर रचना नजरेत भरते. हिवाळ्यातील स्वच्छ हवेत दूरवरच्या रांगा अधिक स्पष्ट दिसू शकतात.
एका पर्वताला ऋतूंनुसार इतकी वेगवेगळी रूपे लाभतात, याची जाणीव येथे आल्यावर होते. आपण निसर्गाकडे अनेकदा केवळ पार्श्वभूमी म्हणून पाहतो; पण पर्वत स्वतःच एक जिवंत अनुभव असतो. तो हवामानाबरोबर बदलतो, वनस्पतींना आश्रय देतो, पावसाचे पाणी साठवतो आणि त्याच्या कुशीत अनेक जीवसृष्टी टिकवून ठेवतो.
गडावर जाण्याचा अनुभवही काळानुसार बदलला आहे. पूर्वीच्या काळी यात्रेकरूंना पायी चढावे लागे. खडकाळ वाटा, उंच पायऱ्या, उन्ह-पाऊस आणि प्रवासातील अडचणी यांचा सामना करत भाविक देवीच्या दर्शनासाठी पोहोचत. काही भक्त दूरवरच्या गावांतून अनेक दिवस चालत येत. प्रवास स्वतःच भक्तीचा एक भाग बनत असे.
आज रस्त्यांची उपलब्धता, वाहनांची सोय, पायऱ्यांची व्यवस्था आणि गडावरील इतर सुविधा यांमुळे दर्शनाचा प्रवास अनेकांसाठी अधिक सुलभ झाला आहे. तरीही पर्वताचे मूळ स्वरूप बदललेले नाही. आधुनिक सुविधा माणसाला गडापर्यंत पोहोचवतात; पण त्या उंच कड्यांची भव्यता, दरीची खोली आणि निसर्गाचा अनुभव यांची जागा घेऊ शकत नाहीत.
कुंडांच्या कथा आणि पाण्याशी जोडलेली श्रद्धा
पर्वतप्रदेशात पाणी म्हणजे केवळ तहान भागवणारे साधन नसते. ते जीवनाचे आश्वासन असते. पावसाचे पाणी कुठे साठते, खडकांमधून ते कसे झिरपते, कोणत्या ठिकाणी नैसर्गिक कुंड तयार होते आणि यात्रेकरूंना त्याचा कसा उपयोग होतो, यांवर त्या प्रदेशातील जीवन अवलंबून असते.
सप्तशृंगी गडाच्या परिसरातही अनेक कुंडे आणि तीर्थस्थळांची परंपरा आहे. कालीकुंड, सूर्यकुंड आणि दत्तात्रेय कुंड अशी नावे सांगितली जातात. शिवालय कुंडासारख्या इतर स्थानांचाही स्थानिक धार्मिक स्मृतीत उल्लेख येतो. प्रत्येक कुंडाशी संबंधित कथा आणि त्याच्या पाण्याचे धार्मिक महत्त्व वेगवेगळ्या कथनांतून जपले गेले आहे.
कुंडांची नावे घेतली की देवता, ऋषी आणि तीर्थयात्रेच्या आठवणी समोर येतात. काही ठिकाणी स्नान किंवा जलपूजेची परंपरा असते; काही ठिकाणे दर्शनमार्गातील पवित्र स्थळे म्हणून ओळखली जातात. या परंपरांमुळे पाण्याच्या एखाद्या छोट्याशा साठ्यालाही धार्मिक अर्थ प्राप्त होतो.
कुंडांविषयी सांगितल्या जाणाऱ्या कथांमध्ये काही पुराणपरंपरेतून आलेल्या असतात, तर काही स्थानिक पिढ्यांनी जपलेल्या असतात. अशा कथा एखाद्या जागेची ओळख जिवंत ठेवतात. कारण एखादे स्थान केवळ नकाशावर दाखवता येते; पण त्या जागेशी जोडलेली कथा समजली की ती मनातही जागा निर्माण करते.
या कुंडांचे महत्त्व समजून घेताना त्यांच्याशी जोडलेली श्रद्धा आणि पर्वताच्या जलव्यवस्थेचे महत्त्व या दोन्ही गोष्टी लक्षात घ्यायला हव्यात. आज पाण्याची कमतरता, पावसाच्या पाण्याचा अपव्यय आणि नैसर्गिक जलस्रोतांचे प्रदूषण ही मोठी आव्हाने आहेत. अशा वेळी तीर्थस्थळांवरील जलपरंपरा आपल्याला पाण्याकडे आदराने पाहण्याची आठवण करून देऊ शकतात.
पवित्र मानलेले पाणी आपण जपतो, तर निसर्गातील इतर जलस्रोतही जपायला नकोत का?
पायऱ्यांमागे दडलेला इतिहास
आज गडावर जाणाऱ्या भाविकांना पायऱ्या, मार्ग आणि दर्शनासाठीची व्यवस्था दिसते. पण या सोयी उभ्या राहण्यामागे अनेक पिढ्यांचे श्रम, दान आणि धार्मिक निष्ठा आहे.
गडावरील पायऱ्यांच्या बांधकामाशी मराठा काळातील काही व्यक्तींची नावे जोडली जातात. परंपरेनुसार खंडेराव दाभाडे यांच्या पत्नी उमाबाई दाभाडे यांनी १७१० च्या सुमारास वरच्या भागातील पायऱ्या बांधण्याचे काम करवून घेतले. पुढे गिरमाजी रायाराव नाईक यांच्या कन्हेरे, रुद्राजी आणि कृष्णाजी या तीन पुत्रांनी १७६८–६९ च्या सुमारास खालच्या भागातील पायऱ्यांचे बांधकाम केल्याचे सांगितले जाते.
या इतिहासाचा मागोवा घेताना पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर यांचे नावही आदराने घ्यावे लागते. त्यांच्या धार्मिक आणि लोककल्याणकारी कार्याच्या संदर्भात सप्तशृंगी गडाचा उल्लेख येतो. तीर्थक्षेत्रांशी संबंधित कामे आणि यात्रेकरूंसाठीच्या सोयी यांबद्दल विशेष जाणीव असलेल्या अहिल्यादेवींनी सप्तशृंगी गडावर धर्मशाळा बांधल्याचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे गडाच्या इतिहासात त्यांचे नावही महत्त्वाने जोडले जाते.
या नोंदींमुळे गडावरील आजच्या दर्शनमार्गाकडे पाहण्याची दृष्टी बदलते. पायऱ्या म्हणजे केवळ एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी जाण्याचा मार्ग नाही. त्या पूर्वीच्या काळातील भक्तांच्या अडचणी कमी करण्यासाठी केलेल्या प्रयत्नांची आठवण आहेत.
आज आपण वाहनाने पायथ्यापर्यंत पोहोचतो, सोयीच्या मार्गाने पुढे जातो आणि दर्शन घेतो. पण पूर्वी या मार्गाची कल्पना करणेही कठीण होते. उंच कड्यांवरून जाणाऱ्या वाटा, दगडात कोरलेल्या पायऱ्या आणि कठीण चढाई यांमुळे यात्रेचा प्रत्येक टप्पा श्रमाचा असेल.
एखाद्या धार्मिक स्थळाची उभारणी केवळ राजे किंवा मोठे दानशूर लोक करतात असे नाही. स्थानिक समुदाय, पुजारी, यात्रेकरू, श्रमदान करणारे लोक आणि पिढ्यान्‌पिढ्या सेवा करणारी कुटुंबेही त्या स्थळाच्या इतिहासाचा भाग असतात.
सप्तशृंगी गडाच्या बाबतीतही इतिहास केवळ एका नावाभोवती फिरत नाही. पायऱ्या बांधणारे, मार्ग सुकर करणारे, पूजेच्या परंपरा जपणारे आणि यात्रेकरूंना मदत करणारे अनेक अनामिक हात या गडाच्या इतिहासात सामावलेले आहेत.
छत्रपती शिवाजी महाराज आणि सप्तशृंगी मातेचे नातेही लोकश्रद्धेतून सांगितले जाते. महाराष्ट्रातील अनेक देवीस्थाने स्वराज्याच्या इतिहासाशी भावनिकरीत्या जोडली गेली आहेत. मात्र शिवाजी महाराजांनी सप्तशृंगी गडावर नेमके कोणते कार्य केले, याबाबत निश्चित प्रसंग सांगताना काळजी घेणे आवश्यक आहे. त्यांचे नाव या गडाशी जोडणाऱ्या परंपरांचा उल्लेख करता येतो; परंतु ठोस आधार नसताना एखादी विशिष्ट भेट किंवा कार्य निश्चित ऐतिहासिक घटना म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही.
इतिहासाचा आदर म्हणजे प्रत्येक लोकप्रिय कथेला नाकारून टाकणे नव्हे; आणि प्रत्येक कथेला ऐतिहासिक सत्य मानणेही नव्हे. श्रद्धेने जपलेली स्मृती आणि नोंदींमधून समोर येणारा इतिहास हे दोन्ही आपल्या सांस्कृतिक वारशाचे वेगवेगळे पैलू आहेत.
नवस, मातृत्व आणि कड्याशी जोडलेली एक विलक्षण लोककथा
सप्तशृंगी गडाच्या परिसरात सांगितल्या जाणाऱ्या कथांमध्ये एक कथा विशेष लक्ष वेधून घेते.
एका स्त्रीला अपत्यप्राप्तीची तीव्र इच्छा होती. तिने सप्तशृंगी मातेच्या चरणी नवस केला. देवीच्या कृपेने तिला पुत्ररत्न प्राप्त झाले, अशी लोककथा सांगितली जाते. आपला नवस पूर्ण झाल्यानंतर ती स्त्री आपल्या बाळासह बैलगाडीतून गडावर आली आणि तिने कड्यावरून उडी घेतली, असे या कथनाचे पुढचे रूप आहे. काही स्थानिक कथांमध्ये त्या बैलगाडीच्या चाकांच्या खुणा आजही कड्यावर दिसतात, असे सांगितले जाते.
ही कथा ऐकताना मनात अनेक भावना एकाच वेळी जाग्या होतात. एका बाजूला मातृत्वाची आस, नवस आणि देवीवरील अखंड श्रद्धा; तर दुसऱ्या बाजूला त्या कथेतून व्यक्त होणारी तीव्रता आणि गूढता.
लोककथांचे वैशिष्ट्य असे की त्या एखाद्या स्थळाशी जोडल्या गेल्यावर त्या जागेच्या स्मृतीचा भाग बनतात. पिढ्यान्‌पिढ्या त्या सांगितल्या जातात, त्यांत तपशील वाढतात, काही गोष्टी बदलतात आणि काही प्रसंग अधिक ठळक होतात. त्या कथांमधून त्या काळातील लोकांची श्रद्धा, भीती, इच्छा आणि देवतेशी असलेले नाते समजून घेता येते.
या कथेतही सर्वाधिक ठळकपणे समोर येते ते अपत्यप्राप्तीचे महत्त्व आणि नवस पूर्ण झाल्यानंतर देवीशी जोडलेली भावनिक बांधिलकी. पूर्वीच्या समाजात अपत्यप्राप्तीला विशेष महत्त्व होते. अपत्य नसणे हे अनेकदा स्त्रीच्या वैयक्तिक दुःखापेक्षा सामाजिक दबावाचे कारणही बनत असे. अशा परिस्थितीत देवीसमोर केलेला नवस हा केवळ धार्मिक विधी राहत नसे; तो आशेचा आधार बनत असे.
या लोककथेचा अर्थ लावताना तिचे नाट्यमय रूप बाजूला ठेवून त्यामागील मानवी भावना समजून घेणेही महत्त्वाचे आहे. एखाद्या स्त्रीची अपत्यप्राप्तीची इच्छा किती खोल असू शकते, तिच्या मनावर समाजाच्या अपेक्षांचे किती ओझे असू शकते आणि श्रद्धा तिच्यासाठी आशेचा किती मोठा आधार ठरू शकते, याचा विचार या कथेमुळे करता येतो.
आजही अपत्य, आरोग्य, कुटुंब आणि वैयक्तिक दुःख यांसाठी देवतेच्या चरणी नवस करणारे अनेक भाविक असतात. श्रद्धा माणसाला संकटाच्या काळात आधार देते. पण त्या आधारासोबत मानवी जीवनाचे मोल, स्त्रीच्या भावनांचा आदर आणि समाजाने व्यक्तीवर टाकलेल्या अपेक्षांचा विचारही तितकाच आवश्यक आहे.
काही लोककथा आपल्याला उत्तर देत नाहीत; त्या आपल्या मनात प्रश्न जागवतात. कदाचित त्यांचे महत्त्वही त्यातच असते.
गवळी-पाटील परिवार आणि सप्तशृंगी मातेचा कीर्तीध्वज
सप्तशृंगी गडाच्या परंपरांमध्ये कीर्तीध्वजाला विशेष स्थान आहे. हा ध्वज केवळ धार्मिक उत्सवाचा भाग नाही; तो एका कुटुंबाच्या पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या सेवाभावाचा, धैर्याचा आणि देवीशी जोडलेल्या नात्याचा प्रतीकात्मक आविष्कार आहे.
दरेगावच्या गवळी-पाटील परिवाराकडे सप्तशृंगी मातेचा ध्वज शिखरावर नेण्याचा मान परंपरेने चालत आलेला आहे. चैत्र पौर्णिमा आणि विजयादशमीच्या उत्सवांशी ही परंपरा जोडलेली आहे. चैत्रातील ध्वजविधीच्या वेळी ध्वजाची तयारी, पूजासाहित्याची व्यवस्था आणि प्रवासाची आखणी केली जाते. ध्वजासाठी साधारण अकरा मीटर लांबीचे भगवे वस्त्र वापरले जाते. त्यासोबतचा दांडा आणि पूजेसाठी लागणारे साहित्य यांचे वजनही लक्षणीय असते.
या परंपरेशी बेटावद येथील रेणुकादास महाराजांच्या वंशजांचे नावही जोडले जाते. त्यांच्या परंपरेतून ध्वज पायी आणण्याची प्रथा पुढे चालू राहिल्याचे सांगितले जाते. बेटावदहून अघर, ठेंगोडा, देवळा, कळवण आणि नांदुरी अशा मार्गाने प्रवास करत ध्वज गडापर्यंत आणला जातो. हा प्रवास म्हणजे केवळ ध्वज एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी नेणे नाही; तो मार्गात येणाऱ्या गावांना, भक्तांना आणि परंपरेला जोडणारा एक धार्मिक प्रवास आहे.
ध्वज घेऊन येणारे मानकरी गडावर पोहोचल्यावर मुख्य मंदिरात दर्शन घेतात आणि त्यानंतर शिखरावर जाण्याची तयारी करतात. ध्वज शिखरावर नेण्याचा मार्ग अत्यंत कठीण आणि धोकादायक मानला जातो. उंच कातळ, अरुंद चढाई आणि पायाखाली खोल दरी असलेल्या या मार्गावर प्रत्येक पाऊल जपून टाकावे लागते. अंधारातही मार्गक्रमण करावे लागते, अशी या परंपरेची वर्णने सांगतात. शिखरावर पोहोचून पूजाविधी केला जातो आणि जुन्या ध्वजाऐवजी नवीन ध्वज फडकवला जातो.
या विधीचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे मानकऱ्यांना करावी लागणारी शारीरिक मेहनत. या परंपरेविषयी उपलब्ध असलेल्या विविध वर्णनांमध्ये ध्वजविधीसाठी लागणाऱ्या पूजासाहित्याचे वजन साधारण २० ते ३० किलोपर्यंत असल्याचे सांगितले जाते. हे वजन घेऊन खडतर चढाई करणे म्हणजे केवळ श्रद्धेचा नव्हे, तर शरीराच्या ताकदीचा, संतुलनाचा आणि एकाग्रतेचा कस पाहणारा प्रवास आहे.
ही चढाई साध्या डोंगरवाटेवरची चाल नाही. उंच कातळाच्या पृष्ठभागावरून, अरुंद जागांमधून आणि खोल दरीच्या सान्निध्यातून मार्ग काढताना मानकऱ्यांना प्रत्येक पाऊल जपून टाकावे लागते. अशा वेळी ध्वज आणि पूजासाहित्य सांभाळणे, शरीराचा तोल राखणे आणि शिखरापर्यंत पोहोचणे या प्रत्येक गोष्टीसाठी तयारी आणि अनुभव महत्त्वाचे ठरतात.
या संपूर्ण विधीकडे पाहताना एक प्रश्न मनात येतो—ज्या ध्वजाला आपण दूरवरून वाऱ्यावर फडकताना पाहतो, त्याच्या मागे किती शारीरिक कष्ट, किती सराव, किती तयारी आणि किती पिढ्यांची निष्ठा दडलेली असेल?
या परंपरेविषयी सांगितल्या जाणाऱ्या काही गोष्टी आणखीच विलक्षण वाटतात. शिखरावर चढताना मानकरी नवे, कोरे कपडे घालतात; पण वर पोहोचेपर्यंत त्या कपड्यांचे तुकडे होतात, असे कथन केले जाते. उंच कातळावर चढताना खडकांची धार, शरीराचा घर्षणाशी होणारा संपर्क आणि वाटेतील अडथळे यांचा विचार केला, तर अशा चढाईतील कष्टांची कल्पना येते. मात्र या अनुभवाचे नेमके स्वरूप मानकऱ्यांच्या प्रत्यक्ष कथनातूनच अधिक स्पष्ट होऊ शकेल.
ध्वजाविषयी आणखी एक लोकप्रिय समज आहे—तो सतत उत्तरेकडेच फडकत असतो, असे काही भक्त सांगतात. या कथनात श्रद्धेचा आणि आश्चर्याचा भाव आहे. पर्वतावरील वाऱ्याची दिशा, खडकांची रचना आणि उंची यांमुळे वाऱ्याचा प्रवाह वेगवेगळ्या ठिकाणी बदलू शकतो. पण भक्तांच्या अनुभवात या ध्वजाला एक विशेष स्थान आहे; म्हणूनच त्याच्या फडकण्यालाही ते देवीच्या सामर्थ्याशी जोडून पाहतात.
ध्वजाच्या दिशेविषयीची ही मान्यता आणि कपडे फाटण्याविषयीचे कथन या दोन्ही गोष्टी या परंपरेचे रंजक पैलू आहेत. त्यांचा अधिक तपशील मानकऱ्यांच्या अनुभवातून, कुटुंबाच्या तोंडी परंपरेतून आणि प्रत्यक्ष विधीच्या निरीक्षणातून समजून घेता येईल.
या ध्वजपरंपरेचे वैशिष्ट्य केवळ तिच्या कठीण चढाईत नाही. त्यात एका कुटुंबाला पिढ्यान्‌पिढ्या मिळालेला मान आहे; पण त्या मानासोबत येणारी जबाबदारीही आहे. परंपरा जपणे म्हणजे केवळ पूर्वजांकडून मिळालेला अधिकार स्वीकारणे नाही. त्या अधिकाराला साजेसे श्रम, शिस्त आणि निष्ठा पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवणेही आहे.
आज अनेक परंपरा बदलत्या जीवनशैलीमुळे मागे पडत आहेत. काहींचे स्वरूप बदलते, काहींचे अर्थ विसरले जातात. अशा वेळी ध्वज घेऊन शिखरावर जाणाऱ्या मानकऱ्यांची परंपरा आपल्याला विचार करायला लावते—एखादी परंपरा टिकून राहण्यासाठी केवळ श्रद्धा पुरेशी असते का? की त्या श्रद्धेला रोजच्या कृतीतून जगणारी माणसेही लागतात?
सप्तशृंगीचा ध्वज उंच शिखरावर फडकतो तेव्हा त्यात केवळ भगव्या वस्त्राचा रंग दिसत नाही. त्यात पिढ्यांची स्मृती, कठीण मार्गावर चालण्याचे धैर्य आणि एका देवीशी जोडलेली निष्ठा यांचे प्रतीकही दिसते.
चैत्रोत्सव, नवरात्र आणि गडावर उसळणारा भक्तिसागर
सप्तशृंगी गडावर वर्षभर भाविक येत असले, तरी काही उत्सवांच्या काळात या स्थानाचे रूपच बदलून जाते. मंदिर परिसरात भक्तांची गर्दी वाढते, गावागावांतून यात्रेकरू येतात आणि संपूर्ण परिसर भक्तिभावाने भरून जातो.
चैत्रोत्सव हा येथील प्रमुख उत्सवांपैकी एक. रामनवमीच्या सुमारास उत्सवाला सुरुवात होते आणि चैत्र पौर्णिमेपर्यंत त्याची लगबग सुरू राहते. अनेक भाविक दूरच्या गावांतून पायी यात्रा करत गडावर येतात. विशेषतः खानदेशातील काही भागांतून भक्त अनेक दिवसांचा प्रवास करून देवीच्या दर्शनासाठी येतात. त्यांच्या प्रवासात शारीरिक श्रम असतात, पण त्या श्रमांना श्रद्धेची दिशा मिळालेली असते.
पायी येणाऱ्या यात्रेकरूंच्या समूहात प्रत्येकाची स्वतःची कथा असते. कुणाचा नवस पूर्ण झालेला असतो, कुणी कुटुंबाच्या सुखासाठी येत असतो, कुणी पूर्वजांची परंपरा पुढे नेत असतो, तर कुणासाठी ही यात्रा वर्षभराच्या प्रतीक्षेनंतर मिळणारा आनंद असतो.
चैत्र पौर्णिमेच्या काळात ध्वजविधीलाही विशेष महत्त्व असते. ध्वजाची तयारी, पूजाविधी आणि शिखरावरील चढाई यामुळे उत्सवाला एक वेगळे स्वरूप प्राप्त होते. भाविकांसाठी तो देवीच्या माहात्म्याचा अनुभव असतो, तर मानकरी परिवारासाठी पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या जबाबदारीची पूर्तता असते.
आश्विन महिन्यातील शारदीय नवरात्र हा दुसरा मोठा उत्सव. नऊ दिवस देवीची विशेष पूजा केली जाते. नवमीच्या दिवशी हवनादी विधींनी उत्सवाची सांगता होते आणि विजयादशमीशीही या परंपरेचे नाते जोडलेले आहे. सप्तमीच्या दिवशी विशेष गर्दी होत असल्याचे सांगितले जाते. नवरात्रातील वातावरणात देवीच्या विविध रूपांची उपासना, आरती, पूजाविधी आणि भक्तांची अखंड वर्दळ यांचा संगम दिसतो.
कोजागिरी पौर्णिमेलाही येथे एक वेगळी परंपरा आहे. विविध भागांतून भाविक कावडीने पाणी आणून देवीला अभिषेक करतात. नंदुरबार, धुळे, नाशिक आणि इतर दूरच्या भागांतून पाणी आणण्याची प्रथा सांगितली जाते. पाणी आणण्यासाठी केलेला प्रवास, कावडीचे ओझे आणि देवीसमोर अर्पण करण्याची भावना यांतून भक्तीचा एक वेगळा अनुभव व्यक्त होतो.
धनुर्मासातही काही रविवारी पहाटे विशेष पूजेची परंपरा आहे. सूर्यकिरणे देवीच्या चरणांवर पडण्याच्या वेळी पंचामृतपूजा केली जाते, अशी मान्यता आहे. या पूजेशी भाकरी, वांग्याचे भरीत आणि भाताची खिचडी यांसारख्या नैवेद्यपरंपराही जोडल्या गेल्या आहेत. धार्मिक स्थळांच्या परंपरेत ऋतू, सूर्योदय आणि स्थानिक खाद्यसंस्कृती यांचे नाते किती सहजपणे गुंफले जाते, याचे हे उदाहरण आहे.
उत्सवांच्या काळात गडावर भक्तीचे अनेक रंग दिसतात. कुणी डोक्यावर नारळ घेऊन येतो, कुणी देवीच्या नावाचा गजर करतो, कुणी कुटुंबासह दर्शनासाठी रांगेत उभे राहतो. एखाद्या वृद्ध व्यक्तीला मुलाचा हात धरून पायऱ्या चढताना पाहिले, किंवा लहान मुलाला पहिल्यांदा देवीसमोर नतमस्तक होताना पाहिले, तर परंपरा पुढे कशी सरकते हे जाणवते.
उत्सव संपतो, गर्दी कमी होते आणि गड पुन्हा आपल्या शांत रूपात परततो. पण भाविकांच्या मनात त्या यात्रेच्या आठवणी राहतात. काहीजण पुढच्या वर्षी येण्याचा संकल्प करतात; काहीजण देवीसमोर केलेल्या प्रार्थनेची आठवण मनाशी जपतात.
यात्रेचे महत्त्व कदाचित इथेच आहे. आपण ज्या अपेक्षेने प्रवास सुरू करतो, त्यापेक्षा वेगळे काहीतरी घेऊन परत येतो. कधी मनाला आधार, कधी कृतज्ञता, कधी धीर, तर कधी आपल्या आयुष्याकडे नव्याने पाहण्याची दृष्टी.
*औषधी वनस्पतींची समृद्धी आणि निसर्गाचे जपलेले ज्ञान*
सप्तशृंगी गडाचे माहात्म्य सांगताना आपण देवीच्या कथा, मंदिराचा इतिहास आणि उत्सवांची परंपरा यांचा विचार करतो. पण या सगळ्यांच्या मागे असलेला निसर्गही तितकाच महत्त्वाचा आहे.
पर्वतप्रदेशातील वनस्पती, झुडपे, वेली आणि विविध प्रकारची झाडे ही त्या परिसराच्या पर्यावरणाचा अविभाज्य भाग आहेत. उंची, उतार, मातीचा प्रकार, पावसाचे प्रमाण आणि सूर्यप्रकाश यांनुसार वनस्पतींचे स्वरूप बदलते. खडकांच्या फटींमध्ये वाढणाऱ्या वनस्पतींपासून ते ओलसर जागी फोफावणाऱ्या झाडाझुडपांपर्यंत निसर्ग येथे अनेक रूपांत दिसतो.
सप्तशृंगी परिसराला औषधी वनस्पतींच्या दृष्टीनेही महत्त्व दिले जाते. भारतातील अनेक पर्वतीय आणि वनप्रदेशांप्रमाणेच येथेही स्थानिक लोकांना काही वनस्पतींचे पारंपरिक उपयोग माहीत असण्याची शक्यता आहे. अशा ज्ञानात वनस्पतींची ओळख, त्यांचा वापर, ऋतूनुसार त्यांची उपलब्धता आणि पिढ्यान्‌पिढ्या आलेले अनुभव यांचा समावेश असतो.
पण औषधी वनस्पतींबाबत बोलताना दोन गोष्टी वेगळ्या समजून घ्याव्या लागतात. एखादी वनस्पती लोकपरंपरेत औषधी मानली जाते, हा एक भाग; तर तिचे औषधी गुणधर्म, सुरक्षित मात्रा, परिणाम आणि दुष्परिणाम यांचा शास्त्रीय अभ्यास हा दुसरा भाग. दोन्ही ज्ञानप्रवाहांना महत्त्व आहे, पण एकाच्या आधारे दुसऱ्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही.
या परिसरातील प्रत्येक औषधी वनस्पतीचे नाव, तिची अचूक ओळख आणि तिचा उपयोग सांगण्यासाठी वनस्पतिशास्त्रीय अभ्यास आणि स्थानिक जाणकारांच्या नोंदी आवश्यक आहेत. त्यामुळे केवळ लोकप्रिय कथांवरून वनस्पतींची नावे किंवा उपचारांचे दावे सांगण्यापेक्षा या समृद्धीचा आदरपूर्वक उल्लेख करणे योग्य ठरते.
निसर्गाचे ज्ञान हे केवळ पुस्तकांतून मिळत नाही. एखादे झाड कोणत्या ऋतूत फुलते, कोणती वनस्पती पावसानंतर दिसू लागते, कोणत्या जागी औषधी गुणधर्म असलेल्या वनस्पती आढळतात, याचे ज्ञान अनेकदा स्थानिक समुदायांच्या अनुभवातून तयार होते. या ज्ञानात शतकानुशतके जमा झालेल्या निरीक्षणांचा ठेवा असतो.
मात्र आज जंगलतोड, अनियंत्रित तोड, प्लास्टिकचा कचरा, यात्रेकरूंची वाढती गर्दी आणि नैसर्गिक अधिवासांवरील दबाव यांमुळे अनेक वनस्पतींचे अस्तित्व धोक्यात येऊ शकते. धार्मिक स्थळाचे रक्षण करणे म्हणजे केवळ मंदिराची स्वच्छता राखणे नव्हे. त्या मंदिराला आश्रय देणाऱ्या पर्वताचा, त्याच्या मातीचा, पाण्याचा आणि वनस्पतींचाही विचार करणे आवश्यक आहे.
देवी निसर्गाच्या कुशीत विराजमान आहे, असे आपण म्हणतो. मग तिच्या कुशीत वाढणाऱ्या प्रत्येक झाडाकडे, प्रत्येक जलस्रोताकडे आणि प्रत्येक सजीवाकडे आदराने पाहणे हीदेखील भक्तीचीच एक कृती ठरू शकत नाही का?
सप्तशृंगी गड — श्रद्धेच्या पलीकडे जाणारा एक अनुभव
सप्तशृंगी मातेची कथा समजून घेताना आपण महिषासुराच्या पराभवापासून सुरुवात केली. सतीच्या कथेतून शक्तिपीठांच्या परंपरेपर्यंत आलो. मार्कंडेय ऋषींच्या स्मृती, रामायणाशी जोडलेल्या स्थानिक श्रद्धा, कुंडांच्या कथा, पायऱ्यांच्या बांधकामाचा इतिहास, ध्वज घेऊन शिखरावर जाणाऱ्या मानकऱ्यांची परंपरा आणि नवरात्रातील भक्तिसागर यांमधून आपण गडाचा एकेक पैलू पाहिला.
पण एवढे सगळे समजून घेतल्यानंतरही सप्तशृंगी मातेचे माहात्म्य पूर्णपणे समजले, असे म्हणता येईल का?
कदाचित नाही.
कारण एखाद्या धार्मिक स्थळाचा अर्थ केवळ त्याच्या पुराणकथांमध्ये नसतो. तो त्या स्थळाशी जोडलेल्या माणसांच्या आयुष्यातही असतो. आजीने नातवंडाला सांगितलेली देवीची कथा, आईने मनोभावे केलेली पूजा, कुटुंबाने एकत्र केलेली यात्रा, संकटाच्या काळात मनात धरलेली आशा आणि नवस पूर्ण झाल्यावर व्यक्त केलेली कृतज्ञता—या सगळ्यांतून त्या देवीचे स्थान प्रत्येक घरात वेगळ्या प्रकारे जिवंत राहते.
माझ्यासाठीही कुलदेवतेचा विषय केवळ अभ्यासाचा नाही. आजीच्या आणि आईच्या श्रद्धेतून पुढे आलेल्या नात्याचा तो भाग आहे. अशा नात्यांकडे पाहताना जाणवते की काही परंपरा आपल्याला केवळ देवाजवळ नेत नाहीत; त्या आपल्याला आपल्या मुळांजवळही घेऊन जातात.
पण परंपरा जपणे म्हणजे तिच्याविषयी प्रश्न विचारू नयेत, असे नाही. उलट, एखाद्या स्थळावर प्रेम असेल तर त्याचा इतिहास जाणून घ्यावासा वाटतो, त्याच्याशी जोडलेल्या कथा समजून घ्याव्याशा वाटतात आणि त्या कथांमधून आपल्या समाजाचे मन कसे घडले, हे शोधावेसे वाटते.
पुराणकथा आपल्याला सामर्थ्याचा अर्थ सांगतात. लोककथा मानवी भावनांचे दर्शन घडवतात. इतिहास माणसांच्या श्रमांची आणि काळाच्या प्रवासाची आठवण करून देतो. निसर्ग आपल्याला आपल्या मर्यादा समजावतो. आणि श्रद्धा या सगळ्यांना एकत्र जोडणारा भावबंध निर्माण करते.
सप्तशृंगी गडावर उभे राहिल्यावर समोर दिसणारे सात शिखरांचे वैभव मनाला लहान करून टाकते; पण त्याच वेळी मनात एक वेगळी शक्तीही जागी होते. इतक्या विशाल निसर्गासमोर आपण किती छोटे आहोत, याची जाणीव होते. तरीही या जगात आपलेही एक स्थान आहे, आपल्या आयुष्यालाही अर्थ आहे, अशी भावना मनात निर्माण होते.
कदाचित म्हणूनच माणूस पुन्हा पुन्हा अशा स्थळांकडे जातो. त्याला केवळ दर्शन घ्यायचे नसते; कधी स्वतःला सावरायचे असते, कधी मनातील प्रश्न शांत करायचे असतात, तर कधी आपल्या आयुष्याच्या गोंधळापासून थोडे दूर जाऊन स्वतःकडे पाहायचे असते.
आजच्या धावपळीच्या जगात आपण यश, पैसा, प्रतिष्ठा आणि जबाबदाऱ्या यांच्यामागे धावत असतो. पण या सगळ्यांच्या प्रवासात स्वतःच्या मनाचा आवाज ऐकण्यासाठी किती वेळ काढतो? निसर्गासोबत शांतपणे उभे राहून स्वतःला प्रश्न विचारण्याची संधी आपण स्वतःला किती वेळा देतो?
सप्तशृंगीच्या कड्यांकडे पाहताना हे प्रश्न मनात येतात. खडक कित्येक ऋतूंचे ऊन-पाऊस सहन करत उभे आहेत. पर्वताच्या कुशीत पिढ्यान्‌पिढ्या लोक येत आहेत, जात आहेत; पण श्रद्धेचा प्रवाह सुरूच आहे. प्रत्येक पिढी आपापल्या काळातील प्रश्न घेऊन देवीसमोर येते आणि आपापल्या पद्धतीने आधार शोधते.
या सगळ्यांतून एक गोष्ट शिकण्यासारखी आहे—श्रद्धा म्हणजे प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर मिळण्याची हमी नव्हे; कधी कधी प्रश्नांसह जगण्याचे बळ मिळवण्याचा तो मार्ग असतो.
आणि निसर्ग म्हणजे केवळ पाहण्यासारखे दृश्य नव्हे; तो आपल्या अस्तित्वाचा आधार आहे. ज्या पर्वताला आपण देवीचे निवासस्थान मानतो, त्याचे रक्षण करणे, त्यातील पाणी स्वच्छ ठेवणे, वनस्पतींचे जतन करणे आणि यात्रेच्या नावाखाली त्याला हानी होणार नाही याची काळजी घेणे, ही आपली सामूहिक जबाबदारी आहे.
देवीच्या चरणी फुले अर्पण करताना तिच्या पर्वतावरील झाडे वाचवण्याचा संकल्पही करता आला, तर भक्तीला एक नवा अर्थ मिळेल. देवीसमोर दिवा लावताना तिच्या निवासस्थानातील कचरा उचलण्याची जाणीव झाली, तर पूजेचा भाव कृतीत उतरलेला दिसेल. नवस पूर्ण झाल्यावर केवळ मनोकामना पूर्ण झाल्याचा आनंद न मानता निसर्गाच्या रक्षणासाठीही काही करण्याची प्रेरणा मिळाली, तर श्रद्धा जीवनाशी जोडली जाईल.
सप्तशृंगी मातेच्या अठरा हातांत आपल्याला सामर्थ्य दिसते. तिच्या मुखावर मायेची अनुभूती येते. सात शिखरांत निसर्गाची विराटता दिसते. ध्वजाच्या परंपरेत पिढ्यान्‌पिढ्या जपलेली निष्ठा दिसते. आणि या सगळ्यांच्या संगमात माणसाच्या मनाला आधार देणारी एक अदृश्य शक्ती जाणवते.
कदाचित म्हणूनच सप्तशृंगी माता ही केवळ गडावर विराजमान असलेली देवी राहत नाही. ती अनेक घरांच्या स्मृतीत राहते, अनेक पिढ्यांच्या प्रार्थनांत राहते आणि आपल्या मुळांशी जोडणाऱ्या भावबंधात जिवंत राहते.
सात शिखरांच्या कुशीत विराजमान असलेली ती आदिशक्ती आपल्याला केवळ संकटांशी लढण्याचे सामर्थ्य देवो असे नाही, तर सामर्थ्याचा योग्य उपयोग करण्याची बुद्धीही देवो. श्रद्धा जपण्याबरोबर विवेक जपण्याची दृष्टी देवो. आपल्या परंपरांचा अभिमान बाळगताना निसर्ग आणि माणुसकी यांच्याप्रती असलेली जबाबदारी विसरू न देण्याची जाणीव देवो.
कारण शेवटी देवीच्या दर्शनातून आपण काय घेऊन परततो, हेही महत्त्वाचे आहे.
केवळ कपाळावरचा कुंकवाचा टिळा, हातातील प्रसाद किंवा गडावरून आणलेली आठवण?
की मनात थोडे अधिक धैर्य, थोडी अधिक करुणा, आपल्या मुळांशी जोडलेली जाणीव आणि जगाकडे नव्याने पाहण्याची दृष्टी?
श्री सप्तशृंगी निवासिनी मातेच्या चरणी नतमस्तक होताना मनात एकच भावना उमटते—
आई, तुझ्या चरणी येताना आम्ही आमच्या इच्छा घेऊन येतो; पण परतताना आमच्या मनात थोडे अधिक सामर्थ्य, थोडी अधिक शांतता आणि योग्य मार्गाने चालण्याची बुद्धी घेऊन जाऊ दे.
जय सप्तशृंगी माता!
तृष्णा (रानू)
कोणत्याही टिप्पण्‍या नाहीत:
झिंदाबाद!