विदर्भाची काशी पवनी नगरीत विजयादशमीचा उत्साह शिगेला; आखाड्यांची प्रात्यक्षिके, आकर्षक झाक्या आणि रावणदहनाने नवरात्रोत्सवाची सांगता!

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या आखाड्यांनी दाखविले कौशल्य; दहा आखाड्यांच्या सहभागाने पवनी नगरी दुमदुमली, लाखो भाविकांच्या उपस्थितीत देवी जगदंबेच्या उत्सवाला भक्तिमय वातावरण

तालूका - प्रतिनिधी ( शेखर जिभकाटे )

पवनी : - विदर्भाची काशी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या भंडारा जिल्ह्यातील पवनी या ऐतिहासिक व धार्मिक नगरीत नवरात्रोत्सवाच्या सांगतेनिमित्त दरवर्षीप्रमाणे यंदाही विजयादशमीचा उत्सव मोठ्या उत्साहात, भक्तिमय वातावरणात आणि पारंपरिक पद्धतीने साजरा करण्यात येतो. आई दुर्गा, जगदंबा व चंडिका मातेच्या जयघोषाने संपूर्ण पवनी नगरी भक्तिरसात न्हाऊन निघते. आखाड्यांची प्रात्यक्षिके, विविध विषयांवरील आकर्षक झाक्या, महाप्रसादाचे आयोजन आणि रावणदहन अशा विविध कार्यक्रमांमुळे विजयादशमीच्या उत्सवाला विशेष महत्त्व प्राप्त होते.

पवनी नगरीला धार्मिक, सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक परंपरेचा समृद्ध वारसा लाभला आहे. येथील नवरात्रोत्सव हा केवळ धार्मिक उत्सव नसून, सामाजिक एकोपा, पारंपरिक कला, शौर्य, संस्कृती आणि जनजागृती यांचा सुंदर संगम मानला जातो. दरवर्षी नवरात्रोत्सवाच्या काळात शहरातील विविध प्रभागांमध्ये देवीच्या उत्सवाचे आयोजन केले जाते. नऊ दिवस भक्तिमय वातावरणात देवीची आराधना केल्यानंतर विजयादशमीच्या दिवशी उत्सवाची सांगता करण्यासाठी नागरिक मोठ्या संख्येने सहभागी होतात.

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या आखाड्यांकडून शौर्याचे दर्शन

विजयादशमीच्या उत्सवातील सर्वांत महत्त्वाचे आकर्षण म्हणजे विविध आखाड्यांकडून सादर करण्यात येणारी पारंपरिक प्रात्यक्षिके. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या शौर्यपरंपरेची प्रेरणा घेऊन आखाड्यांतील युवक आपले कौशल्य, शारीरिक क्षमता, शिस्त आणि युद्धकलेचे प्रात्यक्षिक सादर करतात. या प्रात्यक्षिकांमधून भारतीय पारंपरिक खेळ, स्वसंरक्षणाचे महत्त्व आणि शौर्याची परंपरा नव्या पिढीपर्यंत पोहोचविण्याचा प्रयत्न केला जातो.

आखाड्यांतील युवकांकडून सादर होणारी विविध प्रात्यक्षिके पाहण्यासाठी नागरिकांची मोठी गर्दी जमते. पारंपरिक युद्धकलेचे प्रदर्शन करताना युवकांकडून दाखविण्यात येणारे कौशल्य उपस्थितांचे लक्ष वेधून घेते. या माध्यमातून शारीरिक तंदुरुस्ती, आत्मविश्वास, शिस्त आणि संघभावनेचे महत्त्व अधोरेखित होते.

पवनी नगरीतील आखाड्यांची ही परंपरा अनेक वर्षांपासून नागरिकांच्या आकर्षणाचा केंद्रबिंदू राहिली आहे. या परंपरेमुळे युवकांमध्ये पारंपरिक क्रीडाप्रकारांविषयी आवड निर्माण होण्यास मदत होते, तसेच छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या शौर्याचा आणि स्वाभिमानाचा वारसा जपण्याची प्रेरणा मिळते.

आकर्षक झाक्यांतून सामाजिक संदेशांचे दर्शन

विजयादशमीच्या मिरवणुकीमध्ये आखाड्यांच्या प्रात्यक्षिकांसोबत विविध विषयांवर आधारित झाक्यांचे प्रदर्शनही विशेष आकर्षण ठरते. संबंधित आखाडे आणि मंडळांकडून सादर करण्यात येणाऱ्या झाक्यांच्या माध्यमातून समाजातील चांगल्या-वाईट गोष्टींची जाणीव करून देण्याचा प्रयत्न केला जातो. सामाजिक प्रश्न, नैतिक मूल्ये, संस्कृती, परंपरा आणि जनजागृतीपर विषयांना कलात्मक स्वरूप देऊन नागरिकांसमोर मांडले जातात.

या झाक्या केवळ मनोरंजनाचे साधन न राहता समाजाला विचार करायला लावणारे प्रभावी माध्यम ठरतात. दृश्यरूपातून सादर करण्यात येणारे संदेश लहान मुलांपासून ज्येष्ठ नागरिकांपर्यंत सर्वांचे लक्ष वेधून घेतात. त्यामुळे विजयादशमीच्या उत्सवाला धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्वासोबतच सामाजिक प्रबोधनाची जोड मिळते.

यंदाच्या उत्सवातही सुमारे दहा आखाड्यांनी सहभाग नोंदवून आपल्या कौशल्याचे आणि कलात्मक सादरीकरणाचे दर्शन घडविल्याची माहिती आहे. विविध आखाड्यांच्या सहभागामुळे उत्सवातील चैतन्य अधिक वाढते. आखाड्यांतील युवकांचा उत्साह, झाक्यांची सजावट आणि पारंपरिक सादरीकरण यामुळे पवनी नगरीतील विजयादशमी उत्सवाचे वेगळेपण अधोरेखित होते.

प्रत्येक प्रभागात महाप्रसादाचे भव्य आयोजन

नवरात्रोत्सवाच्या सांगतेनिमित्त पवनी शहरातील विविध प्रभागांमध्ये महाप्रसादाचे आयोजन करण्याची परंपरा आहे. देवीच्या आराधनेनंतर आयोजित करण्यात येणाऱ्या या महाप्रसादात नागरिक मोठ्या श्रद्धेने सहभागी होतात. धार्मिक कार्यक्रमांच्या माध्यमातून समाजातील सर्व घटक एकत्र येतात आणि आपुलकी, बंधुभाव व सामाजिक एकात्मतेचा संदेश दिला जातो.

महाप्रसादाच्या आयोजनामुळे उत्सवाला सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. मंडळांचे कार्यकर्ते, स्थानिक नागरिक आणि भाविकांच्या सहभागातून धार्मिक परंपरा जपण्यासोबतच सामाजिक सलोखा टिकविण्याचा प्रयत्न केला जातो. देवीच्या दर्शनासाठी आलेल्या भाविकांना महाप्रसादाचा लाभ घेता येत असल्याने या उपक्रमाला विशेष महत्त्व असते.

पवनीतील नवरात्रोत्सव हा श्रद्धा आणि परंपरेचा उत्सव असण्याबरोबरच नागरिकांना एकत्र आणणारा सोहळाही आहे. विविध प्रभागांमध्ये होणाऱ्या धार्मिक कार्यक्रमांमुळे संपूर्ण शहरात उत्साहाचे वातावरण निर्माण होते.

रावणदहनातून सत्याच्या विजयाचा संदेश

विजयादशमीच्या उत्सवातील आणखी एक महत्त्वाचा भाग म्हणजे रावणदहन. पवनी नगरीत पारंपरिक पद्धतीने रावणदहन करून वाईट प्रवृत्तीवर चांगल्या प्रवृत्तीचा आणि असत्यावर सत्याचा विजय झाल्याचा संदेश दिला जातो.

भारतीय संस्कृतीत विजयादशमीला अन्याय, अहंकार आणि दुष्ट प्रवृत्तींचा पराभव करून सत्य, न्याय आणि सदाचाराचा विजय साजरा करणारा दिवस मानले जाते. रावणदहनाच्या कार्यक्रमातून हाच सांस्कृतिक आणि नैतिक संदेश नागरिकांपर्यंत पोहोचविला जातो.

रावणदहनाचा सोहळा पाहण्यासाठी भाविक आणि नागरिक मोठ्या संख्येने एकत्र येतात. आखाड्यांची प्रात्यक्षिके, झाक्यांचे प्रदर्शन आणि रावणदहन या कार्यक्रमांमुळे विजयादशमीच्या उत्सवाला विशेष रंगत येते. या परंपरेमुळे धार्मिक श्रद्धेसोबतच भारतीय संस्कृतीतील मूल्यांचेही स्मरण केले जाते.

मा. चंडिका देवस्थान येथे आखाडे व झाक्यांचा गौरव

पवनी येथील प्रसिद्ध मा. चंडिका देवस्थानाला या उत्सवात विशेष धार्मिक महत्त्व आहे. विजयादशमीच्या निमित्ताने आखाडे आणि झाक्यांच्या सादरीकरणाचे मूल्यमापन करून प्रथम, द्वितीय आणि तृतीय क्रमांक प्राप्त करणाऱ्या सहभागी आखाड्यांचा सन्मान करण्यात येतो. या गौरवामुळे आखाड्यांतील युवकांना प्रोत्साहन मिळते, तसेच पारंपरिक कला आणि सांस्कृतिक उपक्रमांमध्ये अधिक चांगले सादरीकरण करण्याची प्रेरणा मिळते.

आखाड्यांचे कौशल्य, झाक्यांची मांडणी, सादरीकरणातील नावीन्य आणि सामाजिक संदेश अशा विविध बाबींमुळे या स्पर्धात्मक स्वरूपाच्या उपक्रमाला महत्त्व प्राप्त होते. सहभागी मंडळांच्या मेहनतीची दखल घेत त्यांना सन्मानित करण्याची परंपरा उत्सवातील उत्साह वाढविणारी ठरते.

अशा उपक्रमांमुळे पारंपरिक आखाड्यांचे जतन होण्यास मदत होते. युवकांच्या कलागुणांना व्यासपीठ मिळते आणि पवनीच्या सांस्कृतिक वैभवात भर पडते.

पोलीस प्रशासनाकडून कायदा व सुव्यवस्था राखण्याची जबाबदारी

विजयादशमीच्या दिवशी विविध धार्मिक कार्यक्रम, आखाड्यांची प्रात्यक्षिके, झाक्यांची मिरवणूक आणि रावणदहन पाहण्यासाठी मोठ्या संख्येने भाविक व नागरिक एकत्र येतात. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात कायदा व सुव्यवस्था राखणे, गर्दीचे योग्य व्यवस्थापन करणे आणि नागरिकांच्या सुरक्षिततेची काळजी घेणे ही पोलीस प्रशासनाची महत्त्वाची जबाबदारी असते.

पवनी नगरीतील विजयादशमी उत्सवादरम्यान पोलीस प्रशासनाकडून कायदा व सुव्यवस्था राखण्यासाठी आवश्यक ती दक्षता घेतली जाते. मोठ्या गर्दीच्या पार्श्वभूमीवर शांतता आणि सुरक्षितता कायम राखण्याच्या दृष्टीने प्रशासनाची भूमिका महत्त्वाची ठरते. धार्मिक उत्सव निर्विघ्नपणे पार पडण्यासाठी पोलीस प्रशासन, आयोजक आणि नागरिक यांच्यातील समन्वय आवश्यक असतो.

नागरिकांनीही प्रशासनाला सहकार्य करून उत्सव शांततेत आणि शिस्तीत साजरा करणे गरजेचे आहे. पारंपरिक उत्सवाचे धार्मिक व सांस्कृतिक महत्त्व जपत सामाजिक सलोखा आणि परस्पर आदराची भावना टिकवून ठेवणे ही सर्वांची सामूहिक जबाबदारी आहे.

विदर्भाच्या सांस्कृतिक वैभवात पवनीच्या परंपरेची मानाची भर

विदर्भाची काशी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या पवनी नगरीतील विजयादशमी उत्सव धार्मिक श्रद्धा, ऐतिहासिक परंपरा, शौर्य, सामाजिक प्रबोधन आणि सांस्कृतिक एकात्मतेचा सुंदर संगम घडवून आणतो. देवी दुर्गा व जगदंबेच्या आराधनेपासून सुरू झालेला नवरात्रोत्सव आखाड्यांची प्रात्यक्षिके, आकर्षक झाक्या, महाप्रसाद आणि रावणदहन अशा विविध कार्यक्रमांनी उत्साहपूर्ण वातावरणात संपन्न होतो.

पवनीतील या परंपरेमुळे जुन्या सांस्कृतिक वारशाचे जतन होत असून नव्या पिढीला भारतीय संस्कृती, शौर्य आणि सामाजिक मूल्यांची ओळख करून देण्याची संधी मिळते. आखाड्यांतील युवकांचा सहभाग, मंडळांची मेहनत, भाविकांची श्रद्धा आणि प्रशासनाची जबाबदारी या सर्वांच्या एकत्रित प्रयत्नांतून विजयादशमीचा उत्सव अधिक अर्थपूर्ण बनतो.

अशा प्रकारे पवनी नगरीत दरवर्षी साजरा होणारा विजयादशमीचा सोहळा हा केवळ नवरात्रोत्सवाच्या सांगतेचा कार्यक्रम नसून, परंपरेचा अभिमान, भक्तीची शक्ती, सामाजिक ऐक्य आणि सत्याच्या विजयाचा संदेश देणारा महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक उत्सव ठरतो.