दिवाळीनंतर विदर्भात मंडईचा जल्लोष!
दंडार, झाडीपट्टी नाटक अन् लोककलेचा रंगतदार गावोगावी जत्रांची धूम; नातेवाईकांच्या भेटीगाठी, कलाकारांना हक्काचे व्यासपीठ अन् ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला चालना
तालुका प्रतिनिधी : शेखर भकाटे
पवनी (भंडारा) : - विदर्भाच्या समृद्ध लोकसंस्कृतीचा वारसा जपणारा आणि ग्रामीण जीवनात आनंदाची उधळण करणारा पारंपरिक मंडई उत्सव सध्या पूर्व विदर्भातील गावागावांत मोठ्या उत्साहात साजरा होत आहे. भंडारा, गोंदिया, गडचिरोली, चंद्रपूर आणि नागपूर जिल्ह्यांतील ग्रामीण भागात मंडईच्या निमित्ताने जत्रांची धूम सुरू असून, दंडार, झाडीपट्टी नाटक, खडी गंमत, तमाशा आणि लावणीच्या सादरीकरणाने गावागावांतील वातावरण सांस्कृतिक रंगात रंगून गेले आहे. मंडई हा केवळ मनोरंजनाचा उत्सव नसून ग्रामीण एकोपा, कृषिसंस्कृती आणि पारंपरिक लोककलांचा जिवंत वारसा जपणारा सोहळा ठरत आहे.
दिवाळीनंतर साधारणतः भाऊबीजेपासून मंडई उत्सवाची लगबग सुरू होते. खरीप हंगामातील पिकांची कापणी आणि शेतीची कामे आटोपल्यानंतर शेतकरी व ग्रामस्थ आनंदोत्सव साजरा करतात. प्रत्येक गावात वेगवेगळ्या दिवशी मंडई भरविण्याची परंपरा असल्याने परिसरातील नागरिकांना विविध गावांच्या मंडईंचा आनंद घेता येतो. नोकरी, व्यवसायानिमित्त बाहेरगावी स्थायिक झालेले नागरिकही या निमित्ताने आपल्या मूळ गावी परततात. त्यामुळे गावागावांत उत्साह, आनंद आणि आपुलकीचे वातावरण निर्माण होते.
दंडार अन् झाडीपट्टी नाटकांची विशेष पर्वणी
मंडई उत्सवाचे प्रमुख आकर्षण म्हणजे झाडीपट्टीतील नाट्यप्रयोग आणि पारंपरिक दंडार. सामाजिक, कौटुंबिक, ऐतिहासिक तसेच विनोदी विषयांवर आधारित झाडीपट्टी नाटकांना प्रेक्षकांची मोठी पसंती मिळते. रात्रभर रंगणाऱ्या नाट्यप्रयोगांना प्रेक्षकांची गर्दी पाहायला मिळते. त्याचबरोबर ढोल-ताशांच्या गजरात, पारंपरिक वेशभूषेत सादर होणारी दंडार ग्रामीण लोककलेचे वैभव अधोरेखित करते. खडी गंमत, तमाशा आणि लावणीच्या कार्यक्रमांमुळे मंडईच्या उत्साहात आणखी भर पडते.
जत्रेमुळे ग्रामीण बाजारपेठेत चैतन्य
मंडईच्या निमित्ताने गावांमध्ये मोठ्या जत्रांचे आयोजन केले जाते. खेळणी, मिठाई, विविध खाद्यपदार्थ, घरगुती साहित्य आणि आकर्षक वस्तूंची दुकाने सजतात. लहान मुलांपासून ज्येष्ठ नागरिकांपर्यंत सर्वच वयोगटांतील नागरिक या जत्रेचा आनंद घेतात. या उत्सवामुळे स्थानिक दुकानदार, खाद्यपदार्थ विक्रेते, नाट्यकलावंत, वादक आणि लघुव्यावसायिकांना रोजगाराच्या संधी उपलब्ध होतात. परिणामी ग्रामीण बाजारपेठेत आर्थिक उलाढाल वाढून स्थानिक अर्थव्यवस्थेलाही चालना मिळते.
भेटीगाठींतून सामाजिक नात्यांची वीण अधिक घट्ट
मंडई म्हणजे नातेवाईक, मित्रमंडळी आणि आप्तस्वकीयांच्या भेटीगाठींचेही महत्त्वाचे पर्व. वर्षभर कामानिमित्त दूर राहणारे नागरिक या उत्सवासाठी आवर्जून गावात येतात. घराघरांत पाहुण्यांचे स्वागत, पारंपरिक पाहुणचार आणि आनंदाचे वातावरण अनुभवायला मिळते. काही ठिकाणी विवाह जुळविण्याच्या दृष्टीनेही मंडईच्या निमित्ताने सोयरिकींच्या चर्चांना सुरुवात होते. त्यामुळे मंडई हा केवळ जत्रेपुरता मर्यादित न राहता सामाजिक नातेसंबंध दृढ करणारा उत्सव बनला आहे.
आधुनिक युगात लोककला संवर्धनाची गरज
डिजिटल मनोरंजनाच्या वाढत्या प्रभावामुळे पारंपरिक लोककलांसमोर अनेक आव्हाने निर्माण झाली आहेत. अशा परिस्थितीत मंडई उत्सवामुळे दंडार, झाडीपट्टी नाट्यपरंपरा आणि ग्रामीण कलावंतांना आपली कला सादर करण्यासाठी हक्काचे व्यासपीठ मिळत आहे. लोककलेच्या माध्यमातून व्यसनमुक्ती, शिक्षण, स्त्रीसमानता, सामाजिक प्रबोधन आणि अंधश्रद्धा निर्मूलन यांसारखे विषयही प्रभावीपणे मांडले जात आहेत.
विदर्भाची अस्मिता आणि ग्रामीण संस्कृतीचा अमूल्य ठेवा असलेला मंडई उत्सव नव्या पिढीपर्यंत पोहोचविणे ही काळाची गरज आहे. पारंपरिक कलांना प्रोत्साहन, स्थानिक कलाकारांना आर्थिक पाठबळ आणि युवकांचा सक्रिय सहभाग वाढविल्यास या सांस्कृतिक वारशाचे संवर्धन अधिक प्रभावीपणे होऊ शकते.
एकंदरीत, मंडई म्हणजे शेतकऱ्यांच्या कष्टानंतरच्या आनंदाचा उत्सव, गावकऱ्यांच्या एकोप्याचा सोहळा, नात्यांच्या जिव्हाळ्याची पर्वणी आणि विदर्भाच्या लोकसंस्कृतीचा अविस्मरणीय जागर होय!


कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
झिंदाबाद!